İçindekiler 

BİRİNCİ BÖLÜM

HİSSE SENEDİ DEĞERİ VE HİSSE SENEDİ DEĞERLEME YÖNTEMLERİ

1.      Hisse Senetlerinin Değeri ve Fiyatı

1.1.   Hisse Senedinin Değer Tanımlamaları

1.2.   Hisse Senedi Fiyat Tanımlamaları

2.      Hisse Senedi Değerleme Yöntemleri

İKİNCİ BÖLÜM

TEMEL ANALİZ

1.      Temel Analiz

1.1.   Ekonomik Analiz

1.1.1.      Gayri Safi Milli Hasıla

1.1.2.      Yatırımlar ve İstihdam

1.1.3.      Bütçe Açığı Enflasyon ve Faiz Oranları

1.1.4.      Dış Ticaret Dengesi

1.1.5.      Parasal Göstergeler

1.1.6.      Öncü Göstergeler

1.2.   Sektör Analizi

1.2.1.      Sektörün Ekonomik Dalgalanmalar Karşısında Durumu

1.2.2.      Sektörün Hayat Devresi ve İçinde Bulunduğu Aşamalar

1.3.   Şirket Analizi

1.3.1.      Gelir Tablosu ve Bilanço Analizleri

1.3.1.1.Likitide Oranları

1.3.1.2.Faaliyet Oranları (Devir Hızı Oranları)

1.3.1.3.Finansal Yapı (Kaldıraç) Oranları

1.3.1.4.Karlılık Oranları

§         Hisse Başına Kar ve Temettü Hesaplanması

§         Piyasa Değeri Oranları

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

ORAN ANALİZLERİ UYGULAMASI

SONUÇ

ÖZET

Hisse senedi fiyatlarının gelecekteki yönünü tahmin etme çabası yatırımcıların en çok düşündüğü konulardan biridir. Hisse senetleri fiyatlarının diğer yatırım araçlarına göre daha fazla dalgalanma göstermesi bir çok analiz yöntemlerini beraberinde getirmiştir. Hisse senedi değerlemesinde en çok kullanılan analiz yöntemleri teknik analiz ve temel analiz yöntemleridir.

            Temel analiz yöntemi, hisse senedinin gerçek değerini bulmaya yönelir. Bu yöntemde hisse senedi ile ilgili her türlü bilgi toplanarak yorumlanır ve geleceğe yönelik tahminler yapılır. Hisse senedi fiyatını belirleyen ekonomik gelişmeler, sektör koşulları, şirketin likitidesi, mali yapısı, karlılığı gibi temel olgular analiz edilir. Temel analiz yapılırken üç aşamalı bir yol takip edilir. Ekonomik analiz, sektör analizi ve şirket analizi.

            Teknik analiz, temel analizin aksine şirketlere bağımlı değildir. Teknik analize göre, hisse senedi fiyatları mali tablolar göz önüne alınarak ölçülemez. Çünkü mali tablolar ilgili olduğu dönemin son gününün verilerini içerdiğinden, açıklandıkları gün eskimiştir. Mali tablolardan önceden haberdar olanlar zaten bu bilgilerini piyasaya yansıtmışlardır.

            Hisse senedi piyasasında yapılan gözlemler, fiyatların sadece gerçek fiyata bağlı olarak oluşmadığını göstermektedir. Hisse senedi fiyatları, firmaların kendi iç dinamikleri haricinde yatırımcı psikolojisine bağlı olarak dalgalanmalar gösterirler. Teknik analizin üzerinde durduğu nokta da budur.

            Bu çalışma üç ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde hisse senedi değeri ve hisse senedi değerleme yöntemleri ele alınmaktadır. Bu bölümde değer tanımlamaları yapılmış literatürdeki  fiyat tanımlamaları açıklanmıştır. Ayrıca hisse senedi değerleme yöntemleri ile hisse senedinin kazancının ne olduğu ortaya konulmuştur.

            İkinci bölümde bir önceki bölümde giriş niteliği taşıyan kavramların temel analiz içinde hangi anlamları ifade ettiği tartışılmıştır. Bu bölümde temel analizin üç ana aşaması anlatılmıştır. Ekonomik analiz kısmında temel ekonomik verilerle temel analiz ilişkisi ele alınmış, sektör analizinde ise ekonomik analize de bağlı olarak değişen sektör ortalamalarının durumu ortaya konulmuştur. Şirket analizi aşamasında ise gelir tablosu ve bilanço analizleri incelenmiş, oran analizi anlatılmıştır.

            Üçüncü bölümde ise oran analizi uygulamasına yer verilmiş, şirket analizi konusunda anlatılan oran analizinin uygulamalı örnekte daha iyi anlaşılması amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler: Temel Analiz, Teknik Analiz, Hisse Senedi Değerlemesi, Öncü Göstergeler, Piyasa Değeri Oranları, Sektörün Hayat Devresi, Şirket Analizi, Finansal Oranlar.

GİRİŞ

Hane halkının tasarrufuyla firmaların eksi tasarruflarını, daha genel olarak ödünç alışlarla verişleri eşleştirmek finansal sektörün temel işlevidir.Uzun vadede fon arz edenlerle talep edenleri bir araya getirme işlevini sermaye piyasaları üstlenirler. Sermaye piyasaları fon talep edenlere ucuz ve uzun vadeli fon sağlarken, fon arz eden tasarruf sahiplerine daha yüksek kazanç sağlayabilirler.

Borç piyasası araçları ve pay senetleri sermaye piyasasının en önemli iki aracıdır. Genel olarak tahvil ve hisse senetleri bu araçlardan en fazla kullanılanlarıdır. Tahviller borç senedi niteliğinde olup ortaklığı temsil yetkileri bulunmaz. Hisse senetleri ise ortaklığı temsilen çıkarılan menkul kıymetlerdir.

Para piyasaları ise kısa vadeli borçlanma yapılabilen piyasalardır. Özellikle devlet iç borçlanma senetleri (DİBS) yoluyla riski sermaye piyasalarına göre daha az olan senetler bu piyasada alınır satılırlar.

Hisse senetleri ilk olarak birincil piyasada halka arz edilir. Hisse senetlerinin halka arz edilmelerinden sonra alınıp satılmaları ise ikincil piyasalarda olur. Borsalar ikincil piyasalardır. Ancak birincil piyasaların çalışmaması ikincil piyasaların etkinliği konusunda şüpheler doğurur. Sermaye piyasalarının derinleşmesi birincil piyasalara girişlerin olmasıyla doğru orantılıdır. Aksi halde sermaye piyasası havuzuna yeni su girişi olmayacak ve ikincil piyasada kuyruk modeli denilen piyasa etkinsizliği ortaya çıkacaktır.

Borsalarda fiyatlar arz ve talebe göre belirlenir. Ancak fiyata etki eden çok çeşitli faktörler vardır. Bu faktörler toplum psikolojisinden siyasi olaylara kadar geniş bir yapıda yerini bulur.Borsa bir çok belirsizliğin olduğu bir piyasa türü olmakla beraber hisse senedi fiyatlarının olumlu ve olumsuz tepkileri yatırımcılar açısından tahmin edilmesi imkansız bir yapıya sahip değildir.

Borsadaki fiyatların nispeten büyük dalgalanmalar göstermesi bazı analiz yöntemlerinin doğmasına yol açmıştır. Bunlardan en çok kullanılanları temel analiz ve teknik analizdir.

Temel analiz, şirketlerin mali tablolarına bakılarak finansal analiz teknikleri yardımıyla hisse senedinin gerçek değerini bulmaya yöneliktir. Temel analizde kullanılan bilgiler arttıkça analizin verimi artmakta ancak kullanılan bilgilerin doğruluğu ve yorumlanması bu verimi düşürebilmektedir.Uygulamada daha çok orta ve uzun vade için kullanılmaktadır.

Teknik analizde ise genel olarak, şirketlerin mali tabloları analiz için yeterli bir değişken olamaz. Çünkü mali tablolar açıklandıkları an eskirler. Yani temel analizin ısrarla takip etmeye çalıştığı mali tablolar hakkında bilgisi olan yatırımcılar bu bilgileriyle fiyatları zaten etkilemişlerdir. Teknik analizciler için yegane gözlem, fiyatların sadece gerçek fiyatına bağlı olarak oluşmadığıdır.

Bu iki yöntem arasındaki temel fark zaman faktörüdür. Temel analizde geçmişte yer alan veriler öne çıkarken teknik analizde ise piyasalarda oluşan fiyatlar hisse senedi fiyatı tahmini için önem kazanır.

Bu çalışma hisse senedi değerlemesinde kullanılan temel analiz yöntemini ana hatları ile açıklamaya çalışmaktadır.

BİRİNCİ BÖLÜM

HİSSE SENEDİ DEĞERİ VE HİSSE SENEDİ DEĞERLEME YÖNTEMLERİ

1.      Hisse Senetlerinin Değeri ve Fiyatı

Hisse senetlerinin getirisi ölçülürken değer ve fiyat tanımlamalarının ayrıca ele alınmasına ihtiyaç vardır.Hisse senedi fiyatı ve değeri farklı anlamlar içerebilirler. Hisse senedi değer tanımlamaları, fiyat tanımlarına göre daha kapsamlıdır. Fiyat tanımları genel olarak hisse senedinin borsada işlem gördüğü andaki veya ortamdaki fiyatı ifade eder. Değer tanımlamaları ise hisse senedinin olması gerekli değerini araştırır.

1.1.   Hisse Senedinin Değer Tanımlamaları

Değer tanımlamaları genel olarak hisse senedi verimliliğinin (getirisinin) saptanmasında kullanılan analizler için önem taşır. (Memişoğlu, 1997, ss. 11-14)

1.1.1.      Defter Değeri

Bir şirketin bilançosundaki öz kaynak toplamının, şirketin çıkartmış olduğu hisse senedi sayısına bölünmesiyle bulunur.Burada kullanılan öz kaynak, yeniden değerleme artış fonu, emisyon primi, dağıtılmamış karlar ve ihtiyatlar toplamını içermektedir.

1.1.2.      İşleyen Teşebbüs Değeri

İşletmenin bir bütün olarak çalışır durumda devredilmesi gereken değerini ortaya koyar. Bu değerin içine işletmenin piyasada sahip olduğu prestij değeri de dahildir.

1.1.3.      Tasfiye Değeri

Şirketin tasfiyesiyle birlikte, faaliyetle ilgili borçlar, varlıkların satışından elde edilen değerden çıkarılır.Elde edilen bu değerin, hisse senedi sayısına bölünmesiyle tasfiye değeri bulunmuş olmaktadır.

Tasfiye değeri, piyasa için alt sınırı oluştururken, işleyen teşebbüs değeri de üst sınırı ifade eder.

1.1.4.      Alternatif Gelir Değeri

Ortaklar tarafından sermayenin başka bir yatırım alanında değerlenmesi halinde ortaya çıkacak değerin bir hisseye düşen payını gösterir. Alternatif gelir değerleri için genelde tahvil faizleri dikkate alınır.

1.1.5.      Gerçek Değer

İşletmenin varlıkları, karlılık durumu, dağıtılan kar payları, sermaye yapısı gibi değişkenlerin belirlediği değer gerçek değer olarak tanımlanır. Gerçek değer, bir anlamda yatırımcıların, işletmenin gelecekte gelir yaratma potansiyelini ve kendilerinin bu hisse senedinden bekledikleri kazanç oranını göz önüne alarak, işletmenin pay senedine biçtikleri, mevcut koşullar altında o hisse senedi için normal kabul ettikleri değeri ifade eder.

1.2.   Hisse Senedi Fiyat Tanımlamaları

1.2.1.      Nominal Fiyat

Hisse senedi üzerinde yazılı olan fiyatıdır. Toplam sermayenin miktarını belirleyebilmek ve bununla ilgili muhasebe kayıtlarını yapabilmek için hisse senedinin ilk çıkarılışı sırasında ortaklık yönetimi tarafından verilen değerdir.

1.2.2.      Emisyon Fiyatı

Şirket tarafından halka arz edilme sürecinde hisse senedine biçilen fiyattır. Genelde hisse senetleri nominal fiyatı ile ihraç edilirler. Ancak borsa değeri yüksek olan hisse senedini çıkaran şirket, nominal değerin üzerinde bir emisyon fiyatı da belirleyebilir. Özellikle sermaye artırımında kullanılmayan rüçhan haklarının borsada satılmasında, emisyon fiyatı normal fiyatın üzerinde seyreder.

1.2.3.      Piyasa fiyatı

Hisse senedinin, sermaye piyasalarında arz, talep koşullarına göre oluşan fiyatıdır. Piyasa koşullarında gerçekleşen piyasa fiyatı işletmenin finansal durumunda bir değişme olmaksızın gerçek değerin altında veya üstünde bulunabilir.

2.      Hisse Senedi Değerleme Yöntemleri

Yatırım bir kerede bir yatırım aracına yapılabileceği gibi, çeşitli zamanlarda çeşitli yatırım araçlarına da yapılabilir. Sermaye piyasasının derinliğine bağlı olarak kişilerin tasarruflarını değerlendireceği; başka bir deyişle fon arz edenlerin beklenen verimini artırabilecek yatırım araçları çeşitlilik göstermektedir. Tahvil,hazine bonosu gibi sabit getirili borçlanma araçlarının riski ve getirisi düşüktür. Hisse senetlerinin getiri ise arz ve talep koşullarına göre belli riskler taşır ve getirisi de riski ile orantılı olarak nispeten daha fazladır. (Memişoğlu, 1997, ss. 17-19)

Hisse senetlerine yapılan yatırımın kazancı hisse senedinde oluşan değer artışı ve temettü geliri olarak iki biçimde ortaya çıkar.Yatırımın bir dönemlik olacağı varsayımından hareketle hisse senedi getirisi şu formülle hesaplanabilir:

                        C = [ ( P1- P0) + D ] / P0

C = Hisse senedinin bir dönemdeki getirisi

P0 = Hisse senedinin dönem başındaki piyasa fiyatı

P1 = Hisse senedinin dönem sonundaki piyasa fiyatı

D = Dönem içinde tahsil edilen temettü

Hisse senedine yatırım yapan tasarruf sahibinin, öncelikle hangi sektör veya sektörlerdeki anonim ortaklıkların hisse senedine yatırım yapmasının, tasarrufuna en yüksek faydayı sağlayacağını belirlemesi, ikinci adım olarak da  seçtiği firmanın, dolayısıyla hisse senedinin değerini araştırması gerekmektedir.

Hisse senedi değerinin araştırılması için çeşitli analiz yöntemleri geliştirilmiştir. Temel analiz ve teknik analiz bu yöntemlerin başında gelmekle beraber, kantitatif analiz yöntemi ve tesadüfi yürüyüş hipotezi gibi yöntemler de uygulama alanı bulur. Piyasada yatırım yaparken bu analiz yöntemlerinden sadece birini kullanmakla sınırlı kalmamak gerekir.

 Temel analizciler, ilgilendikleri şirketin hisse senetlerinin gerçek değerini (intrinsic value) hesaplayıp, piyasada oluşan fiyatlarla karşılaştırırlar ve buna göre alım-satım kararı verirler. Bu hisse senedinin gerçek değeri, şirketin mali tablolarındaki kalemlerin, şirket yönetiminin, geçmiş dönemlerdekine ek olarak özellikle gelecekteki kar ve temettü rakamlarının ve çeşitli risklerin incelenip yorumlanması sonucu elde edilir. Sonuçta temel analiz verileri orta ve uzun vadeli yatırımlar için daha gerçekçi sonuçlar taşır.                                                                                

                                                                İkinci Bölüm